Strategiczna ocena oddziaływania na środowisko (zwana dalej SOOŚ) to postępowanie, którego celem jest ocena skutków realizacji polityki, strategii, planu na środowisko. W art. 46 ustawy7 wymieniono dokumenty, które muszą zostać poddane takiej procedurze. Nie jest to zamknięty katalog dokumentów. Na mocy art. 47 tej samej ustawy w przypadku, gdy podczas uzgodnień projektowanego dokumentu zostanie stwierdzone, że wyznacza on ramy dla realizacji późniejszych przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko lub gdy realizacja jego postanowień może spowodować znaczące oddziaływanie na środowisko, wtedy taki dokument również musi zostać poddany procedurze SOOŚ.

Z drugiej strony, zgodnie z zapisami art. 48 ust. 1 – 4 istnieje możliwość odstąpienia od niej w określonych przypadkach.

Jednym z elementów strategicznej oceny oddziaływania na środowisko jest opracowanie prognozy oddziaływania na środowisko (zwanej dalej prognozą) przedmiotowego dokumentu. Prognoza ma na celu przedstawienie skutków realizacji prognozowanego dokumentu na środowisko, w tym także na zdrowie ludzi. Pozwala przede wszystkim na ocenę, czy proponowane do realizacji działania, bądź wskazane kierunki rozwoju uwzględniają we właściwym stopniu kwestie związane z ochroną środowiska. Prognoza analizuje czy istnieją inne, alternatywne do wskazanych, rozwiązania umożliwiające osiągniecie zamierzonego celu, których negatywny wpływ realizacji byłby mniejszy aniżeli zawartych w prognozowanym dokumencie. Jednocześnie podkreślić należy, że działalność człowieka zawsze będzie oddziaływać na środowisko, jednakże przy pomocy odpowiednich narzędzi istnieje szansa na minimalizację tychże oddziaływań, przy maksymalizacji korzyści dla społeczeństwa. Jej częścią niezbędną jest wskazanie rozwiązań eliminujących lub ograniczających negatywny wpływ na środowisko, bądź wskazanie rozwiązań alternatywnych, które umożliwiają osiągnięcie zamierzonych efektów przy jak najmniejszym negatywnym oddziaływaniu na środowisko, w tym na zdrowie ludzi. Prognoza pomaga wyważyć interes człowieka i środowiska.

Zakres prognozy oddziaływania na środowisko określa art. 51 ust. 2 ustawy OOŚ. Oprócz wyszczególnionych w nim pozycji, których zawarcie w dokumencie jest niezbędne, zgodnie z art. 53 zakres i stopień szczegółowości informacji wymaganych w prognozie ustalany jest z właściwymi organami, o których mowa z kolei w art. 57 i 58 ww. ustawy. Postanowienie wydane przez ww. organy o zakresie i stopniu szczegółowości nie ma jednoznacznie wskazanej formy prawnej i nie przysługuje na nie zażalenie. Koniecznie jest uwzględnienie postanowień w nim zawartych przez opracowującego dokument.

Prognoza oddziaływania na środowisko powinna zostać dostosowana i wykonana zgodnie ze stanem współczesnej wiedzy i stanem metod oceny oraz dostosowana winna być do stopnia szczegółowości i zawartości projektowanego dokumentu. W związku z tym może wyglądać odmiennie w zależności od specyfiki dokumentu, którego dotyczy w zakresie stopnia szczegółowości zawartych analiz, ocen i wniosków. Innym podejściem będą odznaczały się prognozy wykonane dla miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego lub ich zmian, które dotyczą konkretnego, zdefiniowanego i przede wszystkim stosunkowo niewielkiego obszaru. Natomiast zupełnie inne odniesienie, a co z tym związane analizy i wnioskowania będzie można znaleźć w prognozach dla dokumentów strategicznych rangi na przykład wojewódzkiej.

Jakie znaczenie ma prognoza oddziaływania na środowisko?

Prognoza oddziaływania na środowisko posiada rolę informacyjną, nie ma natomiast roli normatywnej4. Jeśli w wyniku przeprowadzonej SOOŚ okaże się, że realizacja dokumentu może znacząco negatywnie oddziaływać na obszar Natura 2000 to nie może on zostać przyjęty i wdrożony do realizacji. Wyjątek stanowią sytuacje, gdy brak jest rozwiązań alternatywnych dla założeń zawartych w projektowanym dokumencie bądź, gdy realizacja zaplanowanych na omawianym obszarze działań służy nadrzędnemu interesowi publicznemu.

Podkreślić należy fakt, że celem strategicznej oceny oddziaływania na środowisko nie jest stworzenie katalogu nakazów i zakazów odnoszących się do dokumentu, którego dotyczy. Ma ona dać wiedzę zainteresowanym grupom, z jakimi wpływem realizacji zamierzonych działań powinny się liczyć i jakie są możliwości ograniczania takiego wpływu. Dopiero opinia podejmowana na szczeblu organów ochrony środowiska nakłada konsekwencje związane z realizacją proponowanych zamierzeń. Organ opracowujący dokument ma za zadanie powiązać cele i wymogi środowiskowe z adekwatnymi wymogami rozwojowymi zawartymi w prognozowanym dokumencie.

Podejmowane w sposób prawidłowy decyzje planistyczne, przy uwzględnieniu ochrony i racjonalnej gospodarki zasobami przyrody stanowią efektywną drogę do harmonijnego współdziałania człowieka i przyrody2.

Przykładowa metoda oceny

Metodą wykorzystywaną do prognozowania oddziaływania na środowisko dla dokumentów ramowych, wyznaczających kierunki rozwoju w zakresie społecznym, gospodarczym, prawnym, czy środowiskowym jest metoda nazywana policy appraisal. Głównym założeniem w tej metodzie jest zidentyfikowanie celów prognozowanego dokumentu, skutków jego realizacji, a przede wszystkim ocena czy kwestie środowiskowe zostały w nim należycie ujęte. Nie opisywane są oddziaływania wywierane przez pojedyncze inwestycje.

Bonitacje ilościowa i jakościowa są dwiema podstawowymi grupami technik oceniania. Różnią się od siebie tym, iż w przypadku wartościowania za pomocą bonitacji ilościowej uzyskane wyniki można z powrotem przekształcić w zbiór informacji wyjściowych. Natomiast w przypadku bonitacji jakościowej jest to możliwe jedynie w niewielkim stopniu. Bonitacja intuicyjno-aprioryczna polega na przypisaniu wartości ocenianym elementom bez ich uzasadnienia. Uzyskany wynik jest zatem oceną subiektywną jej autora. Jest to metoda powszechnie wykorzystywana w ocenach oddziaływania na środowisko dla dokumentów ramowych. Bonitacja afektywna polega na przyjmowaniu osądów wyrażanych przez grupę osób (niekoniecznie muszą to być specjaliści z danej dziedziny). Z kolei bonitacja ekspertalna charakteryzuje się szeroką skalą podejść i opisu jakościowego. Osoby oceniające przetwarzają informacje specjalistów o przedmiocie badań w zindywidualizowane systemy wartościowania. Podstawową jednostką informacyjną w przypadku bonitacji jakościowej mogą być zarówno cechy elementarne, jak i grupy wskaźników, modele, które pozwalają na zagregowanie cech w układy3.

Najczęściej stosowanymi technikami oceny wykorzystywanymi na potrzeby sporządzania prognozy oddziaływania na środowisko są ekspertalne techniki bonitacji jakościowej5.

Napotykane problemy

Jedną z napotykanych nieprawidłowości przy sporządzaniu dokumentu prognozy jest brak wskazania kryteriów oceny rozumianych jako mierniki oceny. Mowa tu o kryteriach oceny wpływu realizacji danego dokumentu na poszczególne komponenty środowiska. Aby mówić o korzystaniu z określonych metod oceny niezbędne jest zdefiniowanie i zastosowanie właściwych technik oceny, a także określenie mierników stanowiących ich podstawę
tj. określenie kryteriów oceny5. Bardzo często w opracowywanych prognozach można spotkać się ze stwierdzeniem, że informacje w niej zawarte zostały dostosowane do zawartości i stopnia szczegółowości prognozowanego dokumentu. W odniesieniu do oddziaływania na środowisko samo określenie, iż w wyniku realizacji postanowień dokumentu może wystąpić oddziaływanie negatywne, pozytywne bądź obojętne, bez wskazania mierników oceny jest niewystarczające. Nie istnieją odpowiednie akty prawne, które regulowałyby w tej chwili w wystarczającym stopniu omawianą kwestię. Brak zastosowania metod ilościowych przy prognozowaniu oddziaływania na środowisko skutkuje brakiem możliwości porównania skali i charakteru oddziaływań na poszczególne elementy środowiska w związku z realizacją różnych dokumentów.

Coraz częściej wskazywana jest potrzeba opracowania bardziej innowacyjnych i skutecznych metod oceny, które opracowane przez specjalistów, odzwierciedlałyby we właściwy sposób opisywane zjawiska. Standaryzacja informacji zawartych w prognozie przyczyniłaby się do możliwości rzeczywistego odniesienia się i analizy oddziaływań skumulowanych wynikających z realizacji różnych dokumentów np. w obrębie danej jednostki terytorialnej.

Kwestią problemową jest nieaktualność materiałów źródłowych lub często wręcz ich brak. Szansę na rozwiązanie tego stanu rzeczy stanowią powstające systemy informatyczne, które zawierać będą szereg danych, po których uwzględnieniu, zarówno autor prognozy jak i podmiot wdrażający prognozowany dokument będą mieli szeroki obraz aktualnej sytuacji, a co za tym idzie wskazanie potrzeb oraz obszarów problemowych z zakresu ochrony środowiska.

Na jakość sporządzanych prognoz wpływa brak odgórnego wymogu co do kompetencji ich autorów. W związku z odejściem od konieczności sporządzania prognoz przez biegłych, najczęściej projekt dokumentu oraz prognozę jego oddziaływania na środowisko sporządzają ci sami autorzy1. Wątpliwość zatem budzi obiektywizm wniosków zawartych w prognozie. Zasadnym jest, aby przynajmniej określone komponenty prognozy opracowywane były przez ludzi legitymujących się odpowiednimi kompetencjami.

W chwili obecnej w przetargach na opracowanie tego typu dokumentacji dominuje kryterium najniższej ceny. Istnieje zatem duże prawdopodobieństwo, że wykonawcą takiego opracowania niekoniecznie zostanie zespół ludzi posiadających fachową wiedzę. W długotrwałej perspektywie czasowej może to przynieść negatywne skutki.

Udział społeczeństwa w procedurze strategicznej oceny oddziaływania na środowisko

Procedura strategicznej oceny oddziaływania na środowisko daje możliwość włączenia udziału społeczeństwa w proces wdrażania przedsięwzięć, inwestycji bądź kierunków rozwoju, w których zmierza dana jednostka terytorialna. Szczególnie istotne jest to przy okazji opracowania studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego (zwanego dalej studium) oraz miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego (zwanego dalej MPZP). Zgodnie z art. 17 ust. 4 ustawy6 wójt, burmistrz lub prezydent miasta po podjęciu przez radę gminy uchwały o przystąpieniu do sporządzenia planu miejscowego sporządza jego projekt wraz z prognozą oddziaływania na środowisko. Zatem dokument jakim jest prognoza oddziaływania na środowisko stanowi istotny element procedury kształtowania polityki przestrzennej realizowanej przez jednostki samorządu terytorialnego i organy administracji rządowej. Obowiązek sporządzenia prognoz oddziaływania na środowisko dla projektu studium uwarunkowań i zagospodarowania przestrzennego gminy wynika z przepisów ustawy OOŚ.

Dostęp do informacji o środowisku jest szczególnie istotną kwestią poruszaną w unijnym i krajowym prawodawstwie. Proces strategicznej oceny oddziaływania na środowisko i narzędzia jakie ze sobą niesie daje możliwość społeczeństwu, poprzez złożenie uwag do projektowanych dokumentów, wzięcia udziału w procesie decyzyjnym. Decydenci mają obowiązek odnieść się do wniesionych w toku procedury uwag.

Komunikacja pomiędzy jednostkami samorządowymi, a społeczeństwem przyczynić może się do ograniczenia negatywnego zjawiska jakim jest fala protestów. Zjawisko to występuję stosunkowo powszechnie w sytuacji, gdy społeczeństwo jest niepoinformowane bądź niepoinformowane w sposób skuteczny, co jest zrozumiałą reakcją. Protesty, przedłużające się procedury administracyjne mogą mieć bezpośrednie przełożenie na wzrost kosztów planowanych do realizacji inwestycji, a nawet mogą spowodować ich zaniechania.

Rola opracowań ekofizjograficznych

Szczególną rolę w procedurze SOOŚ stanowić mogą opracowania ekofizjograficzne, które wykonane przez zespół specjalistów pozwolą na właściwe formułowanie kierunków rozwoju przestrzennego gminy np. w studium. Wykonane w sposób rzetelny, zgodnie z najlepszą praktyką będą miały wpływ na rozwiązania przyjęte w procesie planistycznym. Pozwolą na wyznaczenie obszarów przestrzeni chronionej, których uwzględnienie znacząco przyczynić może się do ograniczenia protestów ze strony społeczeństwa. Usprawni to przebieg procedury SOOŚ.

Podsumowując, stosowane w obecnym prawodawstwie narzędzia ochrony środowiska dają dużą możliwość na właściwe wyważenie relacji „człowiek – środowisko naturalne”. Rola prognoz oddziaływania na środowisko, w związku z przyjęciem unijnego prawodawstwa poprzez akcesję Polski do Unii Europejskiej, będzie stale rosła. Ważnym jest abyśmy to zrozumieli zanim nastąpi znaczna bądź nieodwracalna ingerencja w środowisko na skutek wdrożenia postanowień dokumentu. Dołożenie należytej staranności i rzetelności w opracowaniu prognozy oddziaływania na środowisko pozwoli na obronę wprowadzonych rozwiązań oraz przyczyni się w przyszłości do uniknięcia problemów natury prawnej, bądź związanych z wypłatą odszkodowań za straty powstałe na skutek realizacji dokumentu.

 

Literatura:

  1. Fogel A.: Prawne uwarunkowania współdziałania organów w strategicznej ocenie oddziaływania na środowisko gminnych aktów planowania przestrzennego, Człowiek i środowisko, 36(1-2) 2012, s. 51-73
  2. Gawroński K.: Miejscowe planowanie przestrzenne jako narzędzie ochrony i kształtowania środowiska, Akademia Rolnicza w Krakowie
  3. Kostrowicki A. S.: System „Człowiek – środowisko” w świetle teorii ocen, Polska Akademia Nauk, Instytut Geografii i przestrzennego zagospodarowania, Wrocław, Warszawa, Kraków, 1992
  4. Nowak M. J.: Strategiczna ocena oddziaływania na środowisko jako instrument zarządzania środowiskiem w wybranych polskich gminach, Ekonomia i Środowisko, Szczecin, 2014
  5. Pyszny K., Przybyła C.: Przegląd metod stosowanych przy sporządzaniu prognoz oddziaływania na środowisko do projektów rozporządzeń w sprawie ustalenia warunków korzystania z wód regionów wodnych, Inżynieria Ekologiczna vol. 39, 2014, 136-154, Poznań, 2014
  6. Ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (Dz. U. 2015 nr 0 poz. 199, z późniejszymi zmianami)
  7. Ustawa z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (Dz. U. 2013 nr 0 poz. 1235, późniejszymi zmianami)

 

Chcesz być na bieżąco?
Zapisz się do newslettera